
1990-yillarning oxirida Motorola kompaniyasi global sun’iy yo‘ldosh mobil aloqa tizimi bo‘lgan Iridium xizmatini taqdim etganida, ko‘pchilik sun’iy yo‘ldosh aloqa bozori tubdan o‘zgaradi deb hisoblagan edi. Texnologik jihatdan loyiha o‘z davridan ancha ilgarilab ketgan edi.
Tizim Yer orbitasida joylashgan 66 ta sun’iy yo‘ldoshdan iborat bo‘lib, ular global aloqa qamrovini ta’minlagan. Har bir sun’iy yo‘ldosh o‘nlab aloqa nurlariga ega bo‘lgan va sun’iy yo‘ldoshlar o‘rtasida yuqori tezlikdagi ulanishlarni qo‘llab-quvvatlagan.
Biroq Iridium kutilgan muvaffaqiyatga erisha olmadi. Qurilmalar va xizmatlar juda qimmat edi, bundan tashqari, loyiha mahalliy mobil operatorlarning kuchli qarshiligiga duch keldi.
O‘sha davrda mobil aloqa bozori operatorlarga juda katta foyda olib kelardi. Shu sababli global sun’iy yo‘ldosh aloqa tizimlari mavjud mobil operatorlar uchun xavf sifatida ko‘rilgan.
Qo‘shimcha muammolar qatoriga bino ichidagi signal sifati pastligi va ma’lumot uzatish imkoniyatlarining cheklangani ham kirgan. Natijada loyiha uchun sarflangan 5 milliard dollardan ortiq investitsiya o‘zini oqlamadi.
Bugungi kunda esa vaziyat tubdan o‘zgardi. Sun’iy yo‘ldoshlarni orbitaga chiqarish xarajatlari kamaydi, raqamli signal qayta ishlash texnologiyalari ancha rivojlandi va mobil aloqa bozori avvalgidek yuqori rentabellikka ega emas.
Yangi kosmik poyganing eng yirik ishtirokchilaridan biri bu Starlink hisoblanadi. Kompaniya past Yer orbitasidagi minglab sun’iy yo‘ldoshlar yordamida dunyoning deyarli istalgan nuqtasida yuqori tezlikdagi internet xizmatini taqdim etmoqda.
Direct-to-Device (D2D) texnologiyasi oddiy smartfonlarni bevosita sun’iy yo‘ldoshga ulash imkonini beradi. Hozircha bunday xizmatlar asosan SMS, geolokatsiya va cheklangan ovozli aloqa imkoniyatlarini taqdim etmoqda.
Shunga qaramay, Starlink alohida D2D mobil tarmog‘i sun’iy yo‘ldoshlarini ishga tushirmoqda. Kelajakda tizim smartfonlarga bir necha megabit tezlikdagi internet ulanishini taqdim etishi mumkin.
Texnologiyaga T-Mobile, KDDI, Optus, Rogers va boshqa yirik operatorlar qiziqish bildirmoqda.
Amazon Kuiper loyihasi ham o‘zining minglab sun’iy yo‘ldoshlarini orbitaga chiqarishni rejalashtirmoqda. Bundan tashqari, Amazon Globalstar kompaniyasini sotib olib, smartfonlar uchun sun’iy yo‘ldosh aloqa xizmatlarini rivojlantirishni tezlashtirmoqda.
Bozordagi eng qiziqarli loyihalardan biri esa AST SpaceMobile hisoblanadi. Kompaniya oddiy smartfonlar uchun to‘liq 4G va 5G sun’iy yo‘ldosh aloqa xizmatlarini yaratishni maqsad qilgan.
AST sun’iy yo‘ldoshlari juda katta - 223 kvadrat metrli antennalarga ega bo‘lib, ular kosmosdagi mobil aloqa baza stansiyasi sifatida ishlashi kerak.
Tizim 3GPP, LTE va 5G standartlarini qo‘llab-quvvatlaydi hamda foydalanuvchilarga qo‘shimcha antenna yoki maxsus qurilmasiz oddiy telefon orqali ulanish imkonini beradi.
AST SpaceMobile biznes modeli Starlinkdan farq qiladi. Kompaniya xizmatlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri foydalanuvchilarga emas, balki mahalliy mobil operatorlar orqali taqdim etishni rejalashtirmoqda.
Biroq Direct-to-Device sun’iy yo‘ldosh mobil tarmoqlari bozori hali ham katta xavflarga ega. Mutaxassislar ushbu bozor milliardlab dollar investitsiyalarni qoplay oladimi yoki yo‘qmi degan savolni muhokama qilmoqda.
Aholi zich yashaydigan hududlarda an’anaviy 4G va 5G tarmoqlari allaqachon yaxshi rivojlangan. Shu sababli sun’iy yo‘ldosh D2D xizmatlari asosan chekka hududlar, tog‘lar, cho‘llar va operator qamrovi yo‘q joylarga mo‘ljallangan.
Starlink va Amazon Kuiper asosiy e’tiborni yuqori tezlikdagi internet xizmatlariga qaratmoqda. AST SpaceMobile esa aynan smartfonlar uchun sun’iy yo‘ldosh mobil aloqa xizmatlarini rivojlantirmoqda.
Yangi kosmik poyganing kelajagi sun’iy yo‘ldoshlarni uchirish xarajatlari, radiochastotalar, signal sifati, mobil operatorlar bilan hamkorlik va foydalanuvchilar talabiga bog‘liq bo‘ladi.
Aniq bir narsa ma’lum - Direct-to-Device sun’iy yo‘ldosh mobil tarmoqlari global mobil aloqa rivojlanishining yangi bosqichiga aylanmoqda.