
O‘zbekcha so‘z asosida domen tanlash faqat bir qarashda oson ko‘rinadi. Domenni ro‘yxatdan o‘tkazishda lotin alifbosining o‘ziga xos xususiyatlari, apostroflar, yozuvning bir nechta keng tarqalgan variantlari hamda diakritik belgilar bilan yangi harflarning paydo bo‘lishini hisobga olish kerak. Yangilangan o‘zbek alifbosi internet manzillari uchun yana bir format - IDN imkoniyatini ham yaratdi. Shu sababli bugun bir xil so‘z .UZ zonasida bir nechta maqbul yozilish variantiga ega bo‘lishi mumkin. Ularning farqini, qaysi nomlarni ro‘yxatdan o‘tkazish mumkinligini va eslab qolish hamda xatosiz kiritish oson bo‘lgan manzilni qanday tanlash kerakligini ko‘rib chiqamiz.
O‘zbekcha so‘zlar .UZ domenlariga qanday aylanadi
.UZ zonasidagi domen nomlariga qo‘yiladigan asosiy texnik talablar «UZ» domen zonasida domen nomlarini ro‘yxatdan o‘tkazish va ulardan foydalanish tartibi to‘g‘risidagi Nizomning 54-bandida belgilangan. Ushbu qoidalarga ko‘ra, domen nomi bir nechta belgidan iborat bo‘lishi va lotin harflari, raqamlar hamda defisdan tashkil topishi mumkin. Bunda defis nomning boshida yoki oxirida bo‘lishi mumkin emas.
Oddiy ASCII domenlarida asosiy lotin alifbosi belgilaridan foydalaniladi. Bu o‘zbek tilidagi apostrof va maxsus belgilarni bunday manzilga bevosita kiritib bo‘lmasligini anglatadi. Masalan, oʻ va gʻ harflari qatnashgan so‘zlardan klassik domen varianti foydalanilganda ularni o‘zgartirish talab etiladi.
Shu bilan birga, o‘zbekcha yozuvning xususiyatlarini saqlab qolishning yana bir usuli mavjud. Diakritik belgilar bilan yoziladigan yangi alifbo harflari xalqaro domen nomlarida - IDN domenlarida ishlatilishi mumkin. Foydalanuvchi uchun bunday manzil oddiy so‘z kabi ko‘rinadi, texnik jihatdan esa domen tizimda xn-- prefiksi bilan boshlanadigan Punycode kodlashidagi ASCII ko‘rinishida saqlanadi.
Yangilangan alifboda ilgari ikki harf yoki apostrof yordamida ifodalangan ayrim tovushlar endi alohida belgilar bilan yoziladi. Domen zonasi uchun bu ayniqsa muhim, chunki endilikda o‘zbekcha so‘zni asl yozilishiga yanada yaqin shaklda domen nomiga kiritish imkoniyati mavjud.
| Avvalgi yozilish | Yangi variant | Misol |
|---|---|---|
| sh | ş | shifokor → şifokor |
| ch | ç | choy → çoy |
| oʻ | ö | oʻzbek → özbek |
| gʻ | ğ | bogʻ → boğ |
Shunday qilib, bitta o‘zbekcha so‘z uchun birdaniga bir nechta domen varianti mavjud bo‘lishi mumkin. Masalan, oʻzbek so‘zi uchun klassik ASCII yondashuvi va yangi alifbodagi yozilish bir-biridan farq qiladi, IDN esa ö harfidan foydalanish imkonini beradi. Masalan, özbek.uz domeni reyestrda texnik jihatdan xn--zbek-4qa.uz ko‘rinishida taqdim etiladi.
Shu bilan birga, yangi alifboga o‘tish odatiy formatni bekor qilmaydi. ASCII domenlari hali ham dolzarb bo‘lib qolmoqda va ayrim loyihalar uchun standart klaviaturada oson terilishi sababli aynan shu format qulayroq bo‘lishi mumkin.
Klassik variantda apostroflar yozuvdan chiqarib tashlanadi. Masalan, sanʼat - sanat.uz, maʼlumot - malumot.uz, bogʻ esa - bog.uz ko‘rinishiga keladi. Bunday yondashuv anchadan beri qo‘llanadi va o‘zbek internet foydalanuvchilariga yaxshi tanish.
Sh va ch kabi harf birikmalari, shuningdek ng alohida o‘zgartirishni talab qilmaydi, chunki ular oddiy lotin belgilaridan tashkil topgan. Shu sababli Shifokor, choy va keling kabi so‘zlarni ASCII domeniga qo‘shimcha o‘zgarishsiz ko‘chirish mumkin.
Qo‘shimcha murakkablik bir xil so‘z internetda turlicha yozilgan hollarda yuzaga keladi. Masalan, goʻzal so‘zi gozal shakliga o‘tishi mumkin, biroq amaliyotda guzal varianti ham uchraydi. Yangi alifbo paydo bo‘lishi bilan bu shakllarga gözal varianti ham qo‘shiladi.
| Asl so‘z | ASCII domeni | Muqobil yozilish | IDN varianti |
|---|---|---|---|
| goʻzal | gozal | guzal | gözal |
| oʻquv | oquv | ukuv, uquv | öquv |
| maʼlumot | malumot | deyarli farqli yozilishlar yo‘q | - |
| xizmat | xizmat | hizmat | - |
| togʻ | tog | taw - kam uchraydi | toğ |
x va h harflariga alohida e’tibor qaratish lozim. Ular fonetik jihatdan turli tovushlarni ifodalaydi, biroq domenni kiritishda foydalanuvchilar turli variantlarni tanlashi mumkin. Shu sababli xizmat kabi so‘zga asoslangan brendda xizmat o‘rniga hizmat shaklini kiritish ehtimoli ham mavjud.
Yana bir muhim jihat lug‘aviy va premium domenlar bilan bog‘liq. Manbaga ko‘ra, ayni paytda cctld.uz avtomatlashtirilgan tizimi ş, ç, ö va ğ yangi harflari mavjud bo‘lgan nomlarni tahlil qilmaydi. Shu sababli ayrim jozibador IDN nomlari odatiy ro‘yxatdan o‘tkazish narxida, avtomatik ravishda auktsionga chiqarilmasdan ro‘yxatdan o‘tkazilishi mumkin. Biroq avtomatik saralash mavjud emasligi tekshiruv ham yo‘q degani emas: domenlar moderatsiyadan o‘tadi va taqiqlangan yoki talabga javob bermaydigan nomlarni ro‘yxatdan o‘tkazishga yo‘l qo‘yilmaydi.
IDN domenlar yangi o‘zbek alifbosining o‘ziga xos jihatlarini sayt nomining o‘zida saqlash imkonini beradi. Biroq klassik ASCII domeni standart lotin yozuviga o‘rgangan foydalanuvchilar uchun hanuzgacha universalroq variant bo‘lib qolmoqda.
Domen variantini qanday tanlash va xatolardan qochish mumkin
Domen nomini tanlashda yagona to‘g‘ri yozilishni izlash shart emas. Brend uchun eng muhimi - auditoriya qaysi variantni oson eslab qolishi, boshqalarga aytib berishi va brauzer manzil satriga xatosiz kiritishi mumkinligini aniqlash.
Avvalo, so‘zning amalda qo‘llanadigan variantlarini o‘rganing. So‘zni qidiruv tizimlarida tekshirib, foydalanuvchilar qaysi shakldan ko‘proq foydalanishiga e’tibor bering. Bu ayniqsa gozal va guzal kabi bir nechta yozilish shakli mavjud bo‘lgan so‘zlar uchun muhim.
Keyin domenni eshitib tekshiring. Yaxshi manzilni telefon orqali yoki oddiy suhbatda tushunarli tarzda aytib berish mumkin bo‘lishi kerak. Mijoz nomni faqat bir marta eshitib, uni brauzerga mustaqil ravishda kiritishi kerakligini tasavvur qiling. Qancha kam aniqlashtirish talab qilinsa, domen shuncha qulay bo‘ladi.
IDN imkoniyatini ham unutmang. ş, ç, ö va ğ harflari mavjud variantlar zamonaviy o‘zbekcha yozuvni aniqroq ifodalash imkonini beradi. Biroq yangi alifboga o‘tish jarayoni davom etayotgan bir paytda barcha foydalanuvchilar bunday belgilarni bir xil darajada oson terolmasligi mumkin. Shu sababli IDN loyihaning auditoriyasiga qarab asosiy yoki qo‘shimcha manzil sifatida ishlatilishi mumkin.
Bir vaqtning o‘zida bir nechta variantni tekshiring. Asosiy domen band bo‘lishi, muqobil shakli esa bo‘sh bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, avval ro‘yxatdan o‘tkazilgan lug‘aviy domenlar muddati tugab bo‘shagach, odatiy erkin ro‘yxatdan o‘tkazishga qaytmasdan, auktsionga chiqarilishi mumkin. Bunday nomlarni kuzatish uchun lots.uz bo‘limidan foydalanish mumkin.
Muqobil nomlarni brend himoyasi sifatida ko‘rib chiqing. Kompaniya uchun mijozlar bitta harfdagi xato sababli raqobatchilar saytiga tushib qolmasligi muhim bo‘lsa, bir nechta aniq muqobil variantni ro‘yxatdan o‘tkazib, ularni asosiy saytga yo‘naltirish mumkin. Bu ayniqsa x va h harflari chalkashishi yoki apostrof olib tashlangandan keyin bir nechta yozilish shakli paydo bo‘ladigan so‘zlar uchun dolzarb.
Shu bilan birga, ko‘plab domen nomlarini faqat keyinchalik qayta sotish maqsadida ro‘yxatdan o‘tkazish bo‘yicha cheklovlar mavjud. Nizomning 75-bandi domen-grebbingni, ya’ni asosiy tushunchalardan domen nomlarini ommaviy ravishda katta foyda bilan qayta sotish yoki boshqa shaxslarga manfaatdorlik asosida topshirish maqsadida egallashni taqiqlaydi. Shuning uchun qo‘shimcha domenlar sizning loyihangiz, brendingiz yoki rejalashtirilgan faoliyatingiz bilan bevosita bog‘liq bo‘lishi kerak.
O‘z brendingizning bir nechta yozilish shaklini ro‘yxatdan o‘tkazish va ularni asosiy saytga yo‘naltirish auditoriyani xatolardan himoya qilishning amaliy usullaridan biridir. Ammo mashhur o‘zbekcha so‘zlarni «kelajak uchun» ommaviy ravishda yig‘ish mumkin emas: bu cheklovlar IDN domenlariga ham tegishli.
Domenni ro‘yxatdan o‘tkazishdan oldin loyihaga aynan o‘zbekcha domen kerak yoki kerak emasligini ham hal qilish lozim. Mahalliy so‘z maqsadli auditoriyaga yaqinroq tuyulishi va loyihaning O‘zbekiston bilan bog‘liqligini ta’kidlashi mumkin. Xalqaro so‘z esa ba’zan talaffuz qilish va loyihani boshqa bozorlarga kengaytirish uchun qulayroq bo‘ladi. Masalan, xabar o‘rniga news, doʻkon o‘rniga shop variantidan foydalanish mumkin. Har bir holatda tanlov brend, auditoriya va loyiha rejasiga bog‘liq.
Domenni rasmiylashtirishdan oldin kichik tekshiruv ro‘yxatidan o‘tish foydali: ASCII yoki IDN formatini aniqlash, klassik variantdagi apostroflarni olib tashlash, eng ko‘p ishlatiladigan yozilish shakllarini tekshirish, muqobil nomlarning band yoki bo‘sh ekanini ko‘rish, boshqa savdo belgisi bilan to‘qnashuv mavjud emasligiga ishonch hosil qilish va nom cctld.uz moderatsiyasi talablariga mos kelishini tekshirish.
Shuningdek, Nizomning 3-ilovasida ko‘rsatilgan rezerv qilingan nomlarni ham hisobga olish kerak. Bundan tashqari, .UZ domeni mulk emas, balki foydalanish huquqini anglatadi. Ushbu huquqni boshqa shaxsga o‘tkazish tartibi tegishli qoidalar bilan belgilanadi, shuning uchun domenni ro‘yxatdan o‘tkazish uning nomidan barcha belgilangan talablardan tashqari foydalanish uchun so‘zsiz huquq bermaydi.
O‘zbekcha so‘z, ayniqsa kompaniya, mahsulot yoki mahalliy xizmat nomi bilan bog‘liq bo‘lsa, .UZ domeni uchun yaxshi asos bo‘lishi mumkin. Bugungi kunda tanlov uchun odatiy ASCII nomlari bilan bir qatorda yangi alifboning ş, ç, ö va ğ harflaridan foydalanadigan IDN variantlari ham mavjud. Eng muhimi - auditoriyaning odatlarini hisobga olish, muqobil yozilish shakllarini tekshirish va loyihangizga haqiqatan kerak bo‘lgan variantlargina ro‘yxatdan o‘tkazishdir.
Agar kerakli lug‘aviy nom allaqachon band bo‘lgan yoki keyinchalik bo‘shagan bo‘lsa, uning maqomini va auktsionda ishtirok etish ehtimolini alohida tekshirish maqsadga muvofiq. Bunday domenlarni kuzatish uchun lots.uz saytidan va Telegramdagi @lotsuz_ru kanalidagi bildirishnomalardan foydalanish mumkin.